19°C 
اوقات شرعی
 
       
      • طبقه بندی مقالات
      • نسبت میان پیشگیری از جرم و حریم خصوصیاز چشم انداز اسلامی

        نسبت میان پیشگیری از جرم و حریم خصوصیاز چشم انداز اسلامی

        رحیم نوبهار عضو هیئت علمی گروه حقوق جزا و جرم¬شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی
        ارائه شده درهمایش علمی کاربردی پیشگیری از وقوع جرم مشهد
        کلمات کلیدی :
        برابر مبانی عقلی و شرعی، مواردی از پیشگیری از جرم، مجاز یا حتی الزامی است. همزمان به مقتضای اصل اسلامی «حرمت تجسس» و انبوهی دیگر از مفاهیم دینی، احترام به جلوه¬های گوناگون حریم خصوصی ...

        برابر مبانی عقلی و شرعی، مواردی از پیشگیری از جرم، مجاز یا حتی الزامی است. همزمان به مقتضای اصل اسلامی «حرمت تجسس» و انبوهی دیگر از مفاهیم دینی، احترام به جلوه¬های گوناگون حریم خصوصی افراد نیز ضروری است. در عمل اما گونه¬های خاصی از پیشگیری از جرم می¬تواند به نقض حریم خصوصی بینجامد. بدین¬سان نوعی تزاحم میان پیشگیری از جرم – آن گاه که الزامی است- با نقض حریم خصوصی رخ می¬دهد.
        این مقاله با توجه به این که پیشگیری از جرم و رعایت حریم خصوصی هر دو از حق¬ها یا ارزش¬ها یا مصالح شایسته احترام و حمایت¬اند، تلاش می¬کند نسبت میان این دو را روشن سازد. بدین منظور نخست جایگاه پیشگیری را در اندیشه اسلامی بررسی می¬کنیم. پس از آن به ذکر دلایل اهتمام اسلام به خلوت و حریم خصوصی می¬پردازیم. آن¬گاه چیستی هر یک از پیشگیری و حریم خصوصی را به اختصار توضیح می¬دهیم. و سرانجام به طرح چارچوبی کلی برای ایجاد تعادل و موازنه در اجرای پیشگیری از یک سو و احترام به حریم خصوصی شهروندان از سوی دیگر می¬پردازیم.

        1. جایگاه پیشگیری در اندیشه اسلامی
        وجوهی چند اهمیت و ضرورت پیشگیری را در اندیشه اسلامی نشان می¬دهد:
        نخست این ‌که ترجیح پیشگیری بر کیفر، امری عقلی یا عقلایی است. شارع مقدس اسلام نمی¬تواند با چنین امری مخالف باشد. اگر تقدم پیشگیری بر درمان و علاج، از احکام مستقل و بدیهی عقل باشد، شارع را نرسد که با چنین حکمی مخالفت نماید. اگر هم این تقدم، بنا و سیره¬ای عقلایی است، شرع اقدس آن را رد ننموده و همین اندازه در کشف رضایت شرع به این روش کافی است. بعید است بتوان تقدم پیشگیری بر درمان و علاج را پیوسته از احکام مستقل عقل برشمرد؛ اما در عقلایی بودن و خردمندانه بودن آن تردید نمی¬توان کرد.
        دوم بر خلاف آنچه گاه تصور می‌شود، اسلام، مجازات را اکسیر اعظم و درمان همه دردها نمی¬داند. از چشم‌انداز اسلامی، استفاده از کیفر باید به صورت حداقل ممکن باشد. برابر "اصل ضرورت جرم¬انگاری" جرم¬انگاری و مجازات آخرین چاره است و تنها در فرض ضرورت باید به سراغ آن¬ها رفت. این اصل با آموزه‌های اسلامی سازگار است.
        در حوزه تعزیرات و جرم‌انگاریِ اعمال حرام و زیانبار، این اصل از اصول راهنماست. اصل استفاده کمینه از کیفر و مجازات نیز از اصول اسلامی است و فقهای شیعه و سنی گاه بدان اشاره یا تصریح کرده‌اند. این به دلیل آن است که هر گونه جرم‌انگاری و مجازات مستلزم اعمال نوعی سلطه و ولایت بر دیگران است. محدودکردن آزادی دیگران در قالب جرم‌انگاری یا مجازات کردن آنان، به توجیهی قوی و اکید تا حد ضرورت نیاز دارد. به همین ترتیب، از نظر اسلام در بحث کیفر، رعایت اصل میانه‌روی یا اعتدال در مجازات ضروری است. بر همین پایه، وعظ و اندرز یکی از مراتب تعزیر قلمداد شده است. اگر مقصود از مجازات، با کیفری خفیف و آسان به دست بیاید نمی¬توان به سراغ مرتبه شدیدتر و سخت¬تر رفت.
        مضمون یک ضرب¬المثل عربی که به موجب آن، داغ کردن و سزادادن آخرین چاره است، توسط پیشوایان معصوم ما، هم در حوزه طب و درمان و هم در حوزه رویارویی با نابسامانی¬های اجتماعی، مورد تأیید قرار گرفته است. بنا بر نقلی، امام علی(ع) در پاسخ به جمعی که خواهان سزا دادن گروهی بودند، به همین مثَل استناد جست. رایج بودن این تعبیر در میان مردم جدا از دین و آیینشان یک بار دیگر، عقلایی بودن پیشگیری و تقدم عقلی آن بر درمان را هم نشان می¬دهد.
        سومین مفهومی که بر اهمیت پیشگیری تأکید می¬کند، وجوب عقلی مقدمه واجب است. بخشی از مصادیق پیشگیری، مصداق مقدمه واجب است. در واقع، اگر ساختن جامعه‌ای سالم و پایبند به ارزش‌های اسلامی و انسانی همراه با برخورداری عموم مردم از انواع امنیت، واجب باشد، در مواردی یکی از مقدمات آن، پیشگیری از جرم است.
        چهارمین راه برای بیان اهمیت پیشگیری، تفسیری خاص از ماهیت نهی است. در تحلیل ماهیت نهی، برابر برخی تفسیرها می¬توان نظیر مباحثی که در مقدمه واجب طرح می¬شود را در مقدمه حرام هم مطرح نمود. برخی، ماهیت نهی را به طلب ترک فعل منهی‌عنه تفسیر و تعبیر می‌کنند. بر این پایه، چنان که از وجوب مقدمه واجب سخن گفته می¬شود، می‌توان از حرمت مقدمه حرام هم سخن گفت. بر همین اساس بسیاری از مصادیق پیشگیری از جرم، جلوگیری از مقدماتی است که زمینه‌ساز امر حرام است و بنا بر یک تفسیر، لازم است.
        بویژه در مواردی که رابطه میان مقدمه و ذی‌المقدمه رابطه‌ تسبیبی است، یعنی مقدمه به خودی خود سبب وجود ذی‌المقدمه می‌شود، اکثریت دانشمندان علم اصول می‌پذیرند که نهی از مسبب، نهی از سبب هم هست؛ پس برای نمونه اگر شارع با ارتشا مخالف است، زمینه‌هایی که قطعاً موجب پیدایش ارتشا می‌شود نیز مبغوض شارع است.
        پنجمین مفهوم مرتبط با پیشگیری، "سدّ ذرایع" است. سد ذرایع به معنای لزوم بستن باب شرها و بدی¬ها است. یعنی راه و طریقه¬ای که به شر و بدی می¬انجامد را باید بست. گاه به اشتباه تصور می‌شود که علمای امامیه این قاعده را به کلی قبول ندارند؛ حال آنکه آنچه بیشتر مورد نظر است، رد کلیت قاعده آن هم در مقام استنباط حکم شرعی است، نه این‌که بستن باب شر و بدی هیچ گاه لازم نیست. ما می¬دانیم که شرع، در موارد قابل توجهی خود از باب سدّ ذرایع، باب شر و بدی را بسته و مقدمات برخی محرمات را حرام نموده است. مواردی از پیشگیری می¬تواند مصداق منع از مقدمه حرام باشد. هر چند در این باره نباید به تفسیرهای موسع از مقدمه حرام روی آورد و آزادی¬های مردم را با استناد به آن محدود کرد.
        ششمین مفهوم مرتبط با پیشگیری، نهی از منکر است. به دشواری می¬توان نهی از منکر را به موارد رفع منکر یعنی از میان¬برداشتن منکرِ موجود محدود کرد. جلوگیری از تحقق منکر یعنی دفع منکر نیز مصداق نهی از منکر است. بویژه اگر نهی از منکر را نه یک واجب نقلی که عقلی بدانیم و تأکیدهای شارع بر آن را ارشاد به حکم و دریافت عقل قلمداد نماییم، نمی¬توان گفت عقل میان "دفع منکر" با "رفع منکر" تفاوت جوهری می¬نهد. بر این پایه، پیشگیری از تحقق منکر نیز مصداق نهی از منکر است. در هر حال، بی¬تردید مصادیقی از پیشگیری مصداق روشن نهی از منکر است، که اسلام بر آن سخت تأکید می¬نماید.
        هفتمین مفهوم مرتبط با مقوله پیشگیری،" اعانت بر اثم" یا کمک کردن بر ارتکاب گناه است. حرمت اعانت بر اثم، اغلب همچون قاعده‌ای پذیرفته شده است. در این قاعده این بحث مطرح است که آیا با ترک فعل هم مفهوم کمک به گناه صدق می‌کند یا خیر؟ اگر بر آن باشیم که گاه مفهوم اعانت بر اثم با ترک فعل هم صادق می¬آید، آن گاه مصادیقی از ترک پیشگیری می‌تواند مصداق اعانت بر اثم باشد. هر چند صدق عنوان اعانت با ترک به تنهایی به سختی صادق می¬آید.
        هشتمین دلیل بر اهمیت پیشگیری در اندیشه اسلامی، سیاهه بلندی از مواردی است که به طور خاص و موردی بر پیشگیری تأکید شده است. این موارد، هم پیشگیری وضعی و هم پیشگیری اجتماعی را در بر می-گیرد. بیان و شرح این موارد خود به فرصتی جداگانه نیازمند است.
         

        نام:
        پست الکترونیک:
        شرح نظر:
         
        0 0
        آیا این مطلب را می پسندید؟ بله خیر